Niezdolność do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich z przyczyn natury psychicznej.
Jedną z najczęściej przywoływanych, a jednocześnie najbardziej złożonych podstaw stwierdzenia nieważności małżeństwa kościelnego jest niezdolność do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich z przyczyn natury psychicznej. Podstawę tę określa kan. 1095 nr 3 Kodeksu Prawa Kanonicznego.
Przepis ten nie oznacza, że każde małżeństwo osoby cierpiącej na problemy psychiczne, zaburzenia emocjonalne czy trudności w relacjach zostało zawarte nieważnie. Nie oznacza również, że sam późniejszy rozpad związku stanowi dowód istnienia niezdolności.
Prawo kanoniczne wymaga ustalenia czegoś znacznie bardziej konkretnego: czy w chwili zawierania małżeństwa dana osoba była rzeczywiście niezdolna do podjęcia istotnych obowiązków wynikających z małżeństwa z przyczyn natury psychicznej.
To rozróżnienie ma zasadnicze znaczenie. Można mieć trudności w tworzeniu bliskiej relacji, popełniać błędy, reagować niedojrzale czy przechodzić kryzysy, a mimo to posiadać zdolność do ważnego zawarcia małżeństwa.
Nie każda trudność jest niezdolnością.
W procesach dotyczących kan. 1095 nr 3 bada się dlatego nie tylko określoną diagnozę, lecz przede wszystkim sposób funkcjonowania osoby. Znaczenie ma charakter problemu, jego nasilenie, moment pojawienia się oraz wpływ na możliwość realizowania istotnych obowiązków małżeńskich.
Może to dotyczyć między innymi poważnych zaburzeń osobowości, głębokich zaburzeń emocjonalnych, określonych uzależnień czy innych problemów natury psychicznej. Nie można jednak stworzyć katalogu diagnoz, które automatycznie oznaczają nieważność ślubu kościelnego.
Dwie osoby z taką samą diagnozą mogą funkcjonować całkowicie inaczej. Jedna może być zdolna do podjęcia i realizowania obowiązków małżeńskich, podczas gdy u drugiej charakter i stopień zaburzenia mogą prowadzić do rzeczywistej niezdolności.
Dlatego zdanie „mój mąż miał zaburzenia osobowości” albo „moja żona leczyła się psychiatrycznie” jest dopiero początkiem analizy, a nie jej zakończeniem.
Istotne jest również to, kiedy problem istniał. Postępowanie o stwierdzenie nieważności małżeństwa odnosi się do chwili zawierania ślubu. Zaburzenie, które pojawiło się wiele lat później w wyniku innych wydarzeń życiowych, nie może być automatycznie przenoszone na moment wyrażania zgody małżeńskiej.
Z drugiej strony zachowania ujawnione bezpośrednio po ślubie mogą w określonych okolicznościach pomóc w zrozumieniu wcześniejszego sposobu funkcjonowania.
W sprawach dotyczących niezdolności psychicznej do małżeństwa szczególnie ważne są więc informacje dotyczące okresu przedślubnego, historii relacji, funkcjonowania rodzinnego i społecznego, wcześniejszego leczenia oraz zachowań obserwowanych przez osoby z otoczenia.
Często dopiero zestawienie tych elementów pozwala odpowiedzieć na pytanie, czy mamy do czynienia z trudnością, która wpłynęła na jakość późniejszego małżeństwa, czy też z poważniejszą niezdolnością istniejącą już w chwili ślubu.
Osoba szukająca w internecie informacji pod hasłem „choroba psychiczna a rozwód kościelny” powinna więc uważać na bardzo proste odpowiedzi. Sama diagnoza ani sam fakt leczenia nie przesądzają sprawy.